لازم به يادآورى است كه اين نوع اختلاف ميان ائمّهء مذاهب اربعه نيز وجود دارد كه گاه ناشى از تأثير زمان و مكان در استنباط و گاه ناشى از اختلاف در مبانى است . گاه امام يك مذهب ، خود نيز تغيير فتوا مىداد و گاه در يك مذهب ميان فقهاى آن نيز اختلاف پديد مىآيد ، مثلًا طرز تفكّر ابو حنيفه ، عقلانى است ؛ ولى در حدّ افراط ؛ يعنى در فقه خودش بيشتر روى استدلال فتوا مىدهد به طورى كه اخبار و احاديثى كه به آن استناد مىكند ، بسيار كم است ، لذا مسلك ابو حنيفه قياس و مركز او در عراق و كوفه بود . معاصر او مالك بن انس و مركز وى در مدينه بود . مالك بيشتر به حديث اعتماد داشت و اگر جايى حديث نبود به سيرهء صحابهء پيغمبر صلى الله عليه و آله و گرنه به سيرهء تابعين اعتماد مىكرد . شافعى ميانه رو بود . وى شاگردِ شاگرد ابو حنيفه و ظاهراً شاگرد أبو يوسف است . مدّتى در عراق نزد وى فقه ابو حنيفه را آموخت . سپس زمانى نزد مالك درس خواند . آنگاه به مصر رفت . مردم مصر به فتواى او عمل مىكردند و از همان زمان مردم مصر شافعى مذهب شدند . أحمد بن حنبل تقريباً با حضرت هادى عليه السلام معاصر است . فقه او بسيار جامد است . او اساساً براى عقل حقّى قائل نيست . « 1 » به اتّفاق تمام فقها كتاب « حجة » يا « بغدادى » مشتمل بر مذهب قديم امام شافعى بوده است ، شافعى اين كتاب را به عنوان يكى از پيروان امام مالك و مجتهد در مذهب آن امام نوشت ، پس مذهب قديم امام شافعى همان مذهب مالك بوده است و مذهب جديد وى مذهب اجتهادى مستقل اوست كه در كتاب « الامّ » تبلور يافته است . « 2 » شافعى در فتواى قديم ، نظراتى ابراز كرد كه قول جديدش با آن مخالف است . برخى از فتاواى قديم و جديد وى به قرار ذيل است : الف ) در قديم فتوا داد آب راكد اگر زياد باشد ، بر اثر ملاقات با نجس ناپاك نمىگردد « 3 » ؛ ولى در كتاب الام ، ( ج 1 ، ص 4 ) فتوا به نجس بودن آن داده است . ب ) در نمازهاى جهريه تأمين [ گفتن آمين ، پس از قرائت حمد ] را مستحب دانسته ؛ « 4 » ولى ظاهر كلام او در كتاب الامّ ، ( ج 1 ، ص 109 ) مىرساند كه تأمين مطلقاً واجب است . ج ) كسى كه در شب نيّت روزه كند ، سپس مجنون شود ، روزهء او در صورتى صحيح است كه در جزئى از روز از جنون بهبود يابد ؛ « 5 » ولى از كتاب الفقه على المذاهب الاربعة ( ج 1 ، ص 576 ) معلوم مىشود كه فقهاى مذاهب همگى اتّفاق دارند روزهء او به هيچ وجه صحيح نيست . و در قضاى آن اختلاف است ؛ شافعيّه معتقدند اگر شبانگاه چيزى را بخورد كه در روز عقلش را زايل كند ، بايد روزهء آن روز را قضا كند و گرنه لازم نيست .

--> ( 1 ) . مجموعه آثار استاد مطهرى ، ج 21 ، ص 82 - 80 . ( 2 ) . تجزيه و تحليل زندگانى امام شافعى ، ص 160 - 157 . ( 3 ) - 5 . همان مدرك ، ص 154 - 152 و الامام الشافعى فى مذهبيه القديم و الجديد ، دكتر احمد غراوى عبد السلام ، ص 551 . ( 4 ) - ( 5 ) -